XAVERIANENSTRAAT
Locatie
De Xaverianenstraat verbindt de Koningin Astridlaan met de Witte Molenstraat. Locatie en woningenbestand zijn terug te vinden op de toegevoegde kaart. De straat is ongeveer 150 m lang. Het 12 m brede tracé biedt ruimte voor een 5m brede betonbaan met voetpad aan beide zijden.
De straat heeft maar een beperkte woonfunctie. Het straatbeeld wordt gedomineerd door de aanwezigheid van de VIVES hogeschool campus en het multifunctioneel sport- en cultuurcomplex van de stad Brugge
Het opvallend rode VIVES gebouw, in de vorm van een gestroomlijnd schip, is een visueel baken dat de aanwezigheid accentueert van kwalitatief hoger onderwijs in de regio. De vormgeving van architecten Johan Bosschem en Jan De Vloed geeft uiting aan de nieuwste evoluties inzake overdracht van kennis en competenties in het hoger onderwijs. Anno 2023 biedt de campus (met enkele kleine vestigingen in de Brugse binnenstad) 3-4 jarige professionele bachelor studies aan in 3 studiegebieden (handelswetenschappen & bedrijfskunde, industriële wetenschappen & technologie en onderwijs) en 1-2 jarige graduaatstudies in dezelfde studiegebieden plus gezondheidszorg. Elk studiegebied is verder onderverdeeld in talloze studierichtingen, te lang om hier opgenoemd te worden. Daarnaast wordt een brede waaier van post-hogeschool opleidingen aangeboden.
In het schooljaar 2021-22 telde de school 600 graduaatstudenten en 3,100 professionele bachelor studenten, samen goed dus voor 3,700 studenten. Het is daarmee het kleine broertje van de zusterschool VIVES-Zuid, met hoofdvestiging in Kortrijk, die met ongeveer 10,800 studenten meer dan 3-maal zo groot is.
Aan de “overkant” van de straat staat het landhuis “Rijkenheem”, het laatste restant van het buitengoed van de Broeders Xaverianen uit de Mariastraat te Brugge. Het landhuis dateert van 1948 en is genoemd naar de stichter van de congregatie van de Broeders, T.H. Rijken (1797-1871). Anno 2023 is het witgekalkte kloostergebouw eigendom van de stad Brugge die het na aankoop in 2002 inrichtte als stads-wijkcentrum met twee ontmoetingsruimtes (50 m² en 180 m²), een kapel en een keuken. Op de omgevende sportterreinen vonden o.a. de Krachtbalclub Sint-Michiels en de Tennisclub Sint-Michiels een nieuw vast onderdak.
In 2021 bouwde de stad Brugge naast Rijkenheem nog een indrukwekkend nieuw multifunctioneel sport- en cultuurcomplex naar een ontwerp van het Antwerps architecten collectief POLO Architects. Het complex omvat een grote sportzaal voor balsporten, een gevechtsportzaal en een danszaal. Het cultuurgedeelte omvat de bibliotheek, een polyvalente zaal, vier akoestisch geïsoleerde repetitielokalen, vier kleinere polyvalente ruimtes, twee vergaderzalen en een 400 m2 grote cafetaria met buitenterras, kosten € 11 miljoen
De straatnaam is ontleend aan het vroeger in de straat gelegen buitengoed van de Broeders Xaverianen waarvan het grootste deel in 2001 werd verkocht aan de Katholieke Hogeschool Brugge-Oostende (KHBO), thans VIVES, die op haar beurt een deel weer doorverkocht aan de stad Brugge. Voor de geschiedenis van de congregatie en de school van de Broeders Xaverianen wordt verwezen naar de bijgevoegde korte synopsis.
Het zuidelijke deel van de straat (ongeveer 180 m) behoorde tot kasteeldomein ter Linden dat na WO II werd verkocht en verkaveld. De terreinen aan de (Witte) Molenstraat en de Xaverianenstraat kwamen het eerst aan de beurt. De verkaveling van ongeveer 3,5 ha werd ontsloten met de aanleg van drie nieuwe straten: de Amazonestraat, Jachtveldstraat en Ruitersweg. Een negental van de ongeveer 70-kavels hebben hun toegang aan de Xaverianenstraat.
De twee wit geschilderde woningen op de hoek met de Witte Molenstraat verdienen een bijzondere vermelding. Het herenhuis op de hoek (nr 32) is de oud-woning van senator Gaby Vandeputte, een indertijd bekende en belangrijke CVP politicus die zijn carrière begon in de christelijke middenstandsbeweging en veel heeft betekend voor Sint-Michiels. Hij overleed in 2002.
De woning ernaast (nr 30) is de oudste woning van de straat. Het is de oud-woning van de laatste hovenier van kasteeldomein ter Linden, Maurice Kellner. De woning dateert van 1947.
De overige 7 woningen zijn vrijstaande eengezinswoningen met een kleine voor- en achtertuin waarvan de oudste gebouwd zijn in de periode 1957-1960.
Geschiedenis
Het gebied tussen de oude woonkern van Sint-Michiels (de Rijselstraat) en de Torhoutse Steenweg was tot voor WO II vrijwel onbewoond. Het gebied was grotendeels in het bezit van een drietal adellijke families die in de loop van der jaren oorspronkelijk kleine landbouwnederzettingen uitbouwden tot kasteeldomeinen, De geschiedenis van de kasteeldomeinen Tillegem, ter Linden en Vogelzang wordt in aparte bijdragen beschreven (zie Kastelen). Verspreid over het gebied waren er verder een tiental kleine landbouwnederzettingen die meestal ook in handen van gegoede burgerij waren. Ten tijde van het opmaken van de eerste primitieve kadasterkaart van 1835 waren de belangrijkste Pieter Van Lerberghe, Joannes Van de Kerchove, Philippe De Ridder, Augustinus Legillon en Patricius Van Speybrouck.
Het gebied werd doorkruist door een netwerk van zandwegen dat voor het eerst gedetailleerd in kaart werd gebracht door het Franse kadaster en, na de onafhankelijkheid van België, officieel vastgesteld in het primitieve kadasterplan van 1835 waarvan kopie is toegevoegd. Op de daaropvolgende Buurtwegenkaart van 1844 is de huidige Xaverianenstraat aangeduid als “chemin no 10” met de naam Kleine Kaekstraat, een zandweg die vanuit de Kaekstraat (huidige Koningin Astridlaan) min of meer parallel met de Rijselse Heirweg zuidwaarts loopt tot aan de Jagerstraat. Langs de zandwegel, die verder onbewoond was, bevond zich het kasteeltje van Augustinus Legillon (1792-1860). Een foto van het kasteeltje is toegevoegd. Legillon is een bekende naam in Brugge. Er moet nog uitgezocht worden wie Augustinus Legillon precies was en of er familiale verwantschap is met o.a. de bekende Brugse schilder Jean-Francois Legillon.
De directeur van de school, Broeder Gabriël, vond dat er meer ontspanningsmogelijke moesten komen voor de leerlingen. Broeder Jan Devadder beweert in zijn boek “150 jaar Broeders Xaverianen te Brugge “(1986) dat de congregatie het landgoed “het Kasteeltje” aankocht in de toenmalige Kleine Kaekstraat (huidige Xaverianenstaat) te Sint-Michiels inclusief het daarbij gelegen hofstedeke. Het onbewoonde landgoed bestond uit een woonhuis met zes kamers, keuken, kelder en verder gerieven met paardenstal, zwijnenstallen en een hof. Het hofstedeke bestond uit een woonhuis, schuur, stallingen en pomp met daarbij een boomgaard. Eén en ander strookt niet met de gegevens van het kadasterarchief waarin te vinden is dat het landgoed werd aangekocht in 1861 op de persoonlijke naam van Broeder Laurent Verhoeven. Ook dit roept weer vragen op omdat de toenmalige generaal-overste van de Broeders niet Laurent Verhoeven was maar de (Rotterdammer) Vincent Terhoeven.
Voor de internen (die maar één keer in de maand naar huis mochten) en belangstellende externen betekenden de vrije middagen, alsook de zondag, steevast een wandeling naar het Xaveriaanse buitengoed. Omdat regen of sneeuw maar al te vaak als spelbrekers optraden, werd in 1890 een sportzaal naast het kasteeltje gebouwd voor indoor spelen. Een tweede sporthal, die haaks stond op de eerste, volgde al in 1913. In deze periode kochten de Broeders ook nog de aan de overkant gelegen grasvelden, ruim 5 ha, die opgewaardeerd werden tot sportpleinen. Hiermee kwam de totale oppervlakte van het Xaverianenlandgoed op ongeveer 12 ha.
In de loop van 1930 vond het gemeentebestuur dat het tijd was om een aantal oude straatnamen in Sint-Michiels te veranderen. In de gemeenteraad van 27 mei 1930 werden 10 nieuwe namen goedgekeurd. De Xaverianenstraat was een voor de hand liggend toponym voor de (zand)weg die dwars door het Xaverianen landgoed liep. De naam bleef tot op de dag van vandaag behouden.
De school in Brugge kwam ongeschonden uit WO I maar het in de loop der jaren meermaals verbouwde kasteeltje en de 2 sporthallen werden in het bombardement van het nabijgelegen kasteel ter Linden (op Pinksterzondag 28 mei 1944) volledig in puin gelegd.
In een minimum van tijd ondergingen de speelvelden “aan de overkant van de straat” een metamorfose. Weg waren de aardappel- en roggevelden van onder de oorlog en in 1946 kon al een groots sportfeest ingericht worden op de nieuw aangelegde voetbalpleinen die bovendien voorzien waren van een heuse tribune met daaronder de nodige kleedkamers en andere faciliteiten Een nieuw home en sportzaal werden in 1948 ingewijd. Het nieuwe landhuis, gebouwd naar een ontwerp van de Brugse architect Eugène Van Assche, kreeg de naam Rijkenheem, naar de naam van de stichter van de Broeder congregatie Theodoor Augustinus Rijken. Het witgeschilderde landhuis is tot op de dag van vandaag nog bewaard.
Terwijl Rijkenheem lange tijd zijn functie bleef behouden als buitenverblijf en home van de Broeders verloor de sportaccomodatie in de loop der jaren zijn functie. Toen het aantal internen midden jaren zestig sterk begon te dalen besloot de schoolleiding het internaat in de Mariastraat geleidelijk af te bouwen. De vrijkomende ruimtes werden tot klas- en studiezalen omgevormd en een nieuwe turnzaal en sportfaciliteiten werden in een ambitieus nieuwbouwprogramma opgenomen. De wekelijkse stroom van leerlingen naar Sint-Michiels droogde op en de sportvelden bleven verwaarloosd liggen.
De verkavelingswoede was ondertussen in Sint-Michiels losgebarsten. Midden jaren zestig was al een groot deel van het naburige kasteeldomein Ter Linden verkaveld. De druk om de waardevolle landerijen te verkopen werd groter. In de loop van de jaren zestig, begin zeventig verkochten de Broeders de meest waardevolle stukken van hun domein langs de Koning Albertlaan en de Koningin Astridlaan voor een goede prijs.
Het duurde nog tot de jaren 2000 toen bekend werd dat de congregatie hun buitenverblijf en de resterende terreinen te verkopen. Ze waren wel te vinden voor verkoop aan een “gelijkgezinde” onderwijsinstelling als de Katholieke Hogeschool Brugge-Oostende (KHBO). De KHBO was een in 1995 nieuw gevormde hogescholengroep die plannen had om 5 hogescholen in noord West-Vlaanderen onder één dak te brengen en een eenheidscampus op te richten die de scholengroep kostenefficiënter moest maken en kwalitatief op een hoger niveau brengen. De aankoop in 2001 omvatte het sportveldenterrein tussen de Xaverianenstraat en de expressweg N31 (ongeveer 4 ha) en het terrein tussen de Xaverianenstraat en de Koning Albert I laan (ook ongeveer 4 ha) met onder meer het buitenverblijf Rijkenheem voor een “vriendenprijs” van BF 90 miljoen. Plannen werden gemaakt om Rijkenheem in te richten als vergader- en ontvangstruimtes van de school en de bijhorende sportinfrastructuur met tennispleinen en basketvelden te renoveren en uit te breiden met doucheruimtes, fitnesslokalen, een volleybalveld en twee petanquevelden voor de buurtbewoners. Op de sportvelden aan de westzijde van de straat zou de nieuwe KHBO campus verrijzen. Met de congregatie werd afgesproken dat de zeven broeders, die toen nog in Rijkenheem woonden, er ook enige tijd mochten blijven.
De bouw van de nieuwe KHBO campus liep grote vertraging op. Er waren drie bouwvergunningprocedures nodig om tegemoet te komen aan de bezwaren van een aantal omwonenden die een annulatieverzoek bij de Raad van State hadden ingediend. Uiteindelijk kon bij de start van het academiejaar 2006 de eerste steen van de nieuwe campus gelegd worden en het onderwijscomplex werd in september 2008 in gebruik genomen. In 2013 volgde een fusie met zusterorganisatie Katholieke Hogeschool Zuid-West- Vlaanderen (KATHO). De fusie werd officieel van kracht in september 2013. Toen op 18 september 2013 het eerste academiejaar onder de nieuwe naam Hogeschool VIVES van start ging, werd de school één van de grootste hogescholen van Vlaanderen. Daarbij moet opgemerkt worden dat het om een “bestuursfusie” ging waarbij alleen het bestuur van beide scholen onder één bevoegd gezag werd gebracht maar de twee scholen de status van zelfstandige onderwijsinstelling behielden onder de nieuwe naam VIVES-Noord (KHBO) en VIVES-Zuid (KATHO). Het is wellicht een teken van de tijd dat de term “katholiek” in de nieuwe naamgeving werd geschrapt.
De goede voornemens ten aanzien van de herinrichting van het Rijkenheem en renovatie van de sportfaciliteiten aan de oostkant van de straat werden niet gehonoreerd. Nog tijdens de bouw van de campus (in 2007) moesten de Frères in de krant lezen dat de KHBO een deel van de Rijkenheem site voor een mooie prijs had doorverkocht aan de stad Brugge. De Frères waren “not amused”. Kennelijk waren de afspraken bij de verkoop niet goed op papier vastgelegd maar een protest tegen de gang van zaken haalde niets uit. De stad Brugge richtte Rijkenheem in als stads-wijkcentrum met twee ontmoetingsruimtes (50 m² en 180 m²), een kapel en een keuken. Op de omgevende sportterreinen vonden o.a. de krachtbalclub Sint-Michiels en de tennisclub Sint-Michiels een nieuw vast onderdak. In 2021 bouwde de stad Brugge naast Rijkenheem nog een indrukwekkend nieuw multifunctioneel sport- en cultuurcomplex met een grote sportzaal voor balsporten, een gevechtsportzaal en een danszaal.
Het zuidelijke deel van de Xaverianenstraat was tot eind jaren vijftig van de vorige eeuw onbewoond en behoorde tot het kasteeldomein ter Linden waarvan de geschiedenis in een aparte bijdrage wordt besproken. Daarin is beschreven hoe kasteel ter Linden bij een bombardement op Pinksterzondag 28 mei 1944 zwaar werd beschadigd en de bewoner/eigenaar van het domein, de adelijke familie de Briey, in overleg met de gemeente Sint-Michiels, besloot het hele domein te verkavelen. In het verkavelingsdossier trad jonkheer graaf Pierre-Marie-Jules de Briey (1896-1984), als jongste van de kinderen de Briey, op als grondeigenaar jegens de medegerechtigde eigenaars, zijn broers Renaud, Paul en Joseph de Briey en Geneviève, Françoise en Madeleine de Gargan, dochters van zijn jong overleden zuster Jeanne. Hij nam het Brugse notariskantoor Van Caillie en bouwpromoter Maurice Ballegeer onder de arm om het verkavelingsproces te faciliteren. Nogal wat burgers fronsten de wenkbrauwen bij deze afspraak omdat de gronden uit de hand werden verkocht en de heer Ballegeer een bekende zakenpartner van de burgemeester was. Hierdoor kreeg het hele verkavelingsproces en toewijzing van de gronden een (gemeentelijk) politiek tintje.
In de loop van 1959 kreeg de Brusselse urbanist en architect Ray Huyghebaert, opdracht van het gemeentebestuur van Sint-Michiels tot het maken van een urbanisatieplan van kasteeldomein ter Linden waarvan een kopie is toegevoegd. In de loop van hetzelfde jaar diende notaris Van Caillie namens de familie de Briey een viertal verkavelingsaanvragen in die door de Sint-Michielse gemeenteraad onmiddellijk besproken en officieel goedgekeurd werden. Wel op voorwaarde dat de verkavelaar op eigen kosten het basiswegennetwerk en riolering zou aanleggen en kosteloos ter beschikking zou stellen aan de gemeente.
De terreinen aan de (Witte) Molenstraat en de Xaverianenstraat kwamen het eerst aan de beurt. Het gebied van ongeveer 3,5 ha werd ontsloten met de aanleg van drie nieuw aan te leggen straten: de Amazonestraat, Jachtveldstraat en Ruitersweg. Een negental van de ongeveer 70-kavels hebben hun toegang aan de Xaverianenstraat. De grondverkoop was al in 1957 gestart. Zoals eerder vermeld, dateert het witgeschilderde huis nr 30 bij de Witte Molenstraat van vóór de verkaveling (1947). De overige vrijstaande ééngezinswoningen zijn gebouwd in1959 (nrs 11,13,15) en later.
Een oplettende kaartlezer zal vaststellen dat de huidige Xaverianenstraat korter is dan de oude. Terwijl ze vroeger doorliep tot aan de Jagersstraat houdt ze nu op aan de Witte Molenstraat. Zoals de toegevoegde kaart duidelijk maakt, is bij bovenvermelde verkaveling het wegenknooppunt Witte Molenstraat, Jagersstraat en Ruitersweg redelijk gecompliceerd geworden.